ഭാര്യയുടെ കത്തും മറ്റു കഥകളും (ദ്വിഭാഷ)

To your revered self, It is fifteen years since we were married, yet until this day I have never written you a letter. All my life I have been beside you—many words have passed between us, I too have heard my share—but never was there the little gap of distance in which a letter might be written. Today I have come to Srikshetra on pilgrimage, and you are at your office work. Your bond with Calcutta is like the snail's with its shell; it has fastened itself to your body and mind. And so you did not apply for leave from the office. Such, it seems, was the will of Providence; He has granted my application for leave. I am your household's Mejo-bou, your second daughter-in-law. Today, after fifteen years, standing here beside the sea, I have come to know that I have another relation too—with the world, and with the Lord of the world. That is why I dare to write this letter today; this is not the letter of your Mejo-bou. In my childhood, when none but He who had written it upon my brow knew of the fate that would bind me to your family, my brother and I fell together with typhoid fever. My brother died; I survived. All the women of the neighbourhood began to say, "Mrinal is a girl, that is why she lived; had it been a boy, could he ever have been saved?" Yama is an expert thief; his greed is only for what is precious. I shall not die. It is to explain that one thing clearly that I have sat down to write this letter. When your distant uncle came with your friend Nirad to look me over as a bride, I was twelve years old. Our house was in a remote village where jackals cry even by day. From the station it was seven kos by hackney-carriage, and then three miles more of dirt road by palanquin, before one reached our village. What a trial that day was for you all! And then our East-Bengal cooking—that farce of a meal your uncle has not forgotten to this day. Your mother was bent on making up, through the second daughter-in-law, for the beauty the eldest lacked. Why else would you have gone to all that trouble to travel to our village? In Bengal, for an enlarged spleen, a bad liver, colic, and a bride, one need not go searching; they come and seize you of their own accord, and will not let go. Father's heart beat fast; Mother told her beads on the name of Durga. With what could a village priest satisfy the god of the city? The one hope was the girl's beauty; but the pride of that beauty is not the girl's own—whatever price the man who comes to see her may set on her, that is her worth. And so, be she never so lovely and gifted, a woman's diffidence is never wholly cured. The terror of the whole house—nay, of the whole neighbourhood—pressed upon my breast like a stone. All the light of the sky that day, and all the powers of the world, seemed to be playing constable, holding one twelve-year-old village girl stiffly up before two pairs of examining eyes—and I had nowhere to hide. To the sound of the flute, which made all the sky weep, I came to your house. When the matrons had scrutinised my defects in full detail, they all admitted that, on the whole, I was indeed beautiful. At that my elder sister-in-law's face grew grave. But what need had I of beauty, I wonder. Had some old-fashioned pundit fashioned beauty out of Ganges clay, it would have had its value; but since Providence made it only in His own joy, it has no price in your world of piety. It did not take you long to forget that I had beauty. But that I had intelligence—that you were made to remember at every step. That intelligence of mine is so natural to me that, even after all these years spent in your household, it survives to this day. Mother was greatly anxious over this wit of mine; for a woman it is a plague. She who must live by obedience, if she seeks to live by her wit, will surely break her brow, stumbling and stumbling. But what could I do? Providence, careless, gave me a good deal more wit than a bride of your household has any need of; and to whom shall I return it now? You have abused me twice a day, calling me a clever girl, a she-pedant. Bitter words are the consolation of the helpless; and so I have forgiven them.

ആദരണീയനായ അങ്ങേയ്ക്ക്, ഇന്ന് നമ്മുടെ വിവാഹം കഴിഞ്ഞിട്ട് പതിനഞ്ചു വർഷമായി. ഇന്നുവരെ ഞാൻ അങ്ങേക്കൊരു കത്തെഴുതിയിട്ടില്ല. എക്കാലവും അരികിൽത്തന്നെ കഴിഞ്ഞുകൂടുകയായിരുന്നു—നമ്മൾ തമ്മിൽ എത്രയോ വാക്കുകൾ കൈമാറി, ഞാൻ ഒരുപാട് കാര്യങ്ങൾ കേൾക്കുകയും ചെയ്തു—പക്ഷേ, കത്തെഴുതാൻ വേണ്ടുന്ന ഒരിടവേള കിട്ടിയിരുന്നില്ല. ഇന്ന് ഞാൻ തീർത്ഥാടനത്തിനായി ശ്രീക്ഷേത്രത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു, അങ്ങ് അങ്ങയുടെ ആപ്പീസുജോലികളിലുമാണ്. ഒച്ചിന് അതിന്റെ തോടെന്നപോലെയാണ് അങ്ങേക്ക് കൊൽക്കത്ത. അത് അങ്ങയുടെ ശരീരത്തോടും മനസ്സിനോടും ഒട്ടിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അങ്ങ് ആപ്പീസിൽ അവധിക്ക് അപേക്ഷിക്കാതിരുന്നത്. വിധാതാവിന്റെയും ഉദ്ദേശ്യം അതുതന്നെയായിരുന്നു; അദ്ദേഹം എന്റെ അവധിക്കുള്ള അപേക്ഷ അനുവദിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വീട്ടിലെ മെജോ-ബൌ ആണ്. അങ്ങേയുടെ രണ്ടാമത്തെ മരുമകൾ. ഇന്ന്, പതിനഞ്ചു വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം, ഈ കടൽക്കരയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ഒന്നറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, എനിക്ക് എന്റെ ലോകവുമായും ജഗദീശ്വരനുമായും മറ്റു ചില ബന്ധങ്ങൾ കൂടിയുണ്ടെന്ന്. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നീ കത്തെഴുതാൻ ഞാൻ ധൈര്യപ്പെടുന്നത്, ഇത് നിങ്ങളുടെ മെജോ-ബൌവിന്റെ കത്തല്ല. നിങ്ങളുമായുള്ള എന്റെ ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച്, അത് നെറ്റിയിൽ കുറിച്ചവനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും അറിയാതിരുന്ന കാലത്ത്, ആ ശൈശവത്തിൽ, ഞാനും എന്റെ സഹോദരനും ഒരുമിച്ച് സന്നിപാതജ്വരം (കഠിനമായ പനി) ബാധിച്ച് കിടപ്പിലായി. എന്റെ സഹോദരൻ മരിച്ചു, ഞാൻ രക്ഷപ്പെട്ടു. അയൽപക്കത്തെ എല്ലാ സ്ത്രീകളും പറയാൻ തുടങ്ങി, “മൃണാൾ ഒരു പെണ്ണല്ലേ, അതുകൊണ്ടാണവൾ രക്ഷപ്പെട്ടത്. ഒരാൺകുട്ടിയായിരുന്നെങ്കിൽ രക്ഷപ്പെടുമായിരുന്നോ?” യമൻ ഒരു വിദഗ്ദ്ധനായ കള്ളനാണ്. വിലപിടിപ്പുള്ള വസ്തുക്കളോട് മാത്രമാണ് അവന്റെ ആർത്തി. എനിക്ക് മരണമില്ല. ആ കാര്യം തന്നെ നന്നായി വിശദീകരിച്ചു തരാനാണ് ഞാനീ കത്തെഴുതുന്നത്. നിങ്ങളുടെ ദൂരബന്ധത്തിലുള്ളൊരമ്മാവൻ, സുഹൃത്തായ നീരദിനെയും കൂട്ടി പെണ്ണുകാണാൻ വന്ന ദിവസം എനിക്ക് പന്ത്രണ്ട് വയസ്സായിരുന്നു പ്രായം. എത്തിപ്പെടാൻ ദുർഘടമായ ഒരു കുഗ്രാമത്തിലായിരുന്നു ഞങ്ങളുടെ വീട്, അവിടെ പട്ടാപ്പകൽ പോലും കുറുക്കനോരിയിടും. സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് ഏഴു ക്രോശം ദൂരം കാളവണ്ടിയിലും, ബാക്കി മൂന്നു മൈൽ ചെമ്മൺപാതയിലൂടെ പല്ലക്കിലുമേറി വേണമായിരുന്നു ഞങ്ങളുടെ ഗ്രാമത്തിലെത്താൻ. അന്നെന്തൊരു കഷ്ടപ്പാടായിരുന്നു നിങ്ങൾക്ക്. പോരാത്തതിന്, കിഴക്കൻ ബംഗാളിലെ ഞങ്ങളുടെ പാചകവും—ആ പാചകമെന്ന പ്രഹസനം അമ്മാവൻ ഇന്നുവരെ മറന്നിട്ടില്ല. നിങ്ങളുടെ മൂത്ത മരുമകളുടെ സൗന്ദര്യക്കുറവ് മെജോ-ബൌവിനെക്കൊണ്ട് നികത്തണമെന്ന് നിങ്ങളുടെ അമ്മയ്ക്ക് വലിയ നിർബന്ധമായിരുന്നു. അല്ലെങ്കിൽപ്പിന്നെ, അത്രയേറെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ഞങ്ങളുടെ ആ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് നിങ്ങൾ വരാൻ വേറെ കാരണമെന്താണ്? ബംഗാളിൽ പ്ലീഹയ്ക്കും കരൾരോഗത്തിനും വയറുവേദനയ്ക്കും പിന്നെ പെൺകുട്ടികൾക്കും വേണ്ടി ആരും തിരഞ്ഞു നടക്കാറില്ല; അവയൊക്കെ തനിയെ വന്ന് പിടികൂടും, ഒരുതരത്തിലും വിട്ടുപോകാൻ കൂട്ടാക്കുകയുമില്ല. അച്ഛന്റെ നെഞ്ച് പടപടാ ഇടിക്കാൻ തുടങ്ങി, അമ്മ ദുർഗ്ഗാനാമം ജപിക്കാനും. നഗരത്തിലെ ദേവനെ ഒരു ഗ്രാമീണ പൂജാരി എന്തു നൽകി പ്രീതിപ്പെടുത്താനാണ്? മകളുടെ സൗന്ദര്യത്തിലായിരുന്നു ഏക പ്രതീക്ഷ; എന്നാൽ ആ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഗർവ്വൊന്നും പെൺകുട്ടിയുടെ ഉള്ളിലില്ലല്ലോ, കാണാൻ വന്നയാൾ എന്ത് വിലയിടുന്നോ അതുതന്നെയാണ് അവളുടെ വില. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ്, അതുകൊണ്ട് എത്രതന്നെ സുന്ദരിയും ഗുണവതിയുമായിരുന്നാലും, ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഉള്ളിലെ അപകർഷതാബോധം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി മാറുകയില്ല. വീട്ടുകാരുടെയെല്ലാം, എന്തിന്, നാട്ടുകാരുടെയാകെത്തന്നെ ആ ഭീതി എന്റെ നെഞ്ചിൽ ഒരു കല്ലുപോലെ വന്നമർന്നു. അന്നത്തെ ആകാശത്തിലെ വെളിച്ചമത്രയും ലോകത്തിലെ സകല ശക്തികളും ചേർന്ന്, പന്ത്രണ്ട് വയസ്സുള്ള ഒരു നാട്ടിൻപുറത്തുകാരി പെൺകുട്ടിയെ രണ്ട് പരീക്ഷകരുടെ നാല് കണ്ണുകൾക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിർത്താൻ കാവൽ നിൽക്കുകയായിരുന്നു—എനിക്കെവിടെയും ഒളിക്കാൻ ഒരിടമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ആകാശത്തെയാകെ കരയിച്ചുകൊണ്ട് ഓടക്കുഴൽ നാദം മുഴങ്ങി—ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വീട്ടിലേക്ക് വന്നു. എന്റെ കുറവുകൾ വിശദമായി പരിശോധിച്ചിട്ടും, വീട്ടിലെ മുതിർന്ന സ്ത്രീകൾക്കെല്ലാം ഒരുകാര്യം സമ്മതിക്കേണ്ടിവന്നു, മൊത്തത്തിൽ ഞാൻ സുന്ദരി തന്നെയാണെന്ന്. അതുകേട്ട് എന്റെ ഏട്ടത്തിയുടെ (ഭർതൃജ്യേഷ്ഠന്റെ ഭാര്യയുടെ) മുഖം കനത്തു. പക്ഷേ എനിക്കെന്തിനായിരുന്നു ഈ സൗന്ദര്യം എന്ന് ഞാൻ ആലോചിക്കാറുണ്ട്. സൗന്ദര്യം എന്ന ഈ വസ്തുവിനെ ഏതെങ്കിലും പുരാതന പണ്ഡിതൻ ഗംഗയിലെ പുണ്യകളിമണ്ണുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ അതിന് വിലയുണ്ടാകുമായിരുന്നു; പക്ഷേ, എന്നാൽ ദൈവഹിതം സ്വന്തം സന്തോഷത്തിനായി മാത്രം സൃഷ്ടിച്ച ഒന്നായതുകൊണ്ട്, നിങ്ങളുടെ ഈ ആചാരപരമായ ലോകത്ത് അതിന് യാതൊരു വിലയുമില്ല. എനിക്ക് സൗന്ദര്യമുണ്ടെന്ന കാര്യം മറക്കാൻ അങ്ങേക്ക് അധികനാളൊന്നും വേണ്ടിവന്നില്ല. എന്നാൽ എനിക്ക് ബുദ്ധിയുണ്ടെന്ന കാര്യം നിങ്ങൾക്ക് ഓരോ നിമിഷവും ഓർക്കേണ്ടിവന്നു. ആ ബുദ്ധി എനിക്ക് അത്രയേറെ സഹജമായിരുന്നതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ അടുക്കളയിലും അറകളിലുമായി ഇത്രയും കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടിയിട്ടും അത് ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. എന്റെ അമ്മ എന്റെ ഈ ബുദ്ധിയെച്ചൊല്ലി വല്ലാതെ ആകുലപ്പെട്ടിരുന്നു, പെണ്ണുങ്ങൾക്ക് അതൊരു ആപത്താണ്. അടിമപ്പെട്ടു ജീവിക്കേണ്ടവൾ സ്വന്തം ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ, തട്ടിയും മുട്ടിയും അവളുടെ തല തകർന്നുപോകും. പക്ഷേ ഞാനെന്തു ചെയ്യാനാണ്, പറയൂ. നിങ്ങളുടെ വീട്ടിലെ മരുമകൾക്ക് ആവശ്യമായതിലും കൂടുതൽ ബുദ്ധി, ശ്രദ്ധയില്ലാതെയാണെങ്കിലും, ദൈവം എനിക്ക് തന്നുപോയി, അതിപ്പോൾ ഞാൻ ആർക്കാണ് തിരികെ നൽകേണ്ടത്? നിങ്ങൾ എന്നെ ‘ചെക്കന്മാരെപ്പോലെ അധികപ്രസംഗം പറയുന്നവൾ’ എന്ന് വിളിച്ച് രാവും പകലും ശകാരിച്ചു. കഴിവുകെട്ടവരുടെ ആശ്വാസമാണ് ശകാരവാക്കുകൾ; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ക്ഷമിച്ചിരിക്കുന്നു.